കൊടക്കാട് നാരായണൻ

നിശ്ശബ്ദതയുടെ പച്ചക്കടലിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്ന ഒരു ചരിത്രഗിരിശൃംഗമാണ് കവളെ ദുർഗെ കോട്ട ദക്ഷിണ കർണാടയിലെ ഷിമോഗ ജില്ലയിൽ തീർഥ ഹള്ളിക്കടുത്താണിത്. തീർഥ ഹള്ളിയിൽ നിന്ന് 18 കി.മീ. ദൂരം. കാവലു ദുർഗ അഥവാ കാവൽ കോട്ട ലോപിച്ചാണ് കവളെ ദുർഗെയായത്. എ ഡി 1763 വരെ ഭുവന നഗരി ദുർഗ്ഗ പേരിലായിരുന്നു അറിയപ്പെട്ടിരുന്നത്.
പശ്ചിമഘട്ടത്തിന്റെ മടിത്തട്ടിൽ, കർണാടകയിലെ മലയോര വനങ്ങൾക്കിടയിൽ തല ഉയർത്തി നിൽക്കുന്ന ഈ കോട്ടയിലേക്കുള്ള യാത്ര ഒരു വിനോദസഞ്ചാരം മാത്രമല്ല; പ്രകൃതിയെയും ചരിത്രത്തെയും ഒരേ ശ്വാസത്തിൽ അനുഭവിക്കുന്ന ഒരു തീർത്ഥയാത്രയാണ്.
മഴക്കാടുകളുടെ ഹൃദയത്തിലൂടെ ചരിത്രത്തിന്റെ കാവൽമാടത്തിലേക്ക്….
ആഗുംബെയുടെ പ്രഭാതങ്ങൾക്ക് ഒരു പ്രത്യേക സംഗീതമുണ്ട്. മഴത്തുള്ളികൾ ഇലകളിൽ തീർക്കുന്ന താളവും മലബാർ വിസിൽ ത്രഷിന്റെ മധുരഗാനവും ദൂരെയൊരിടത്ത് മുഴങ്ങുന്ന കാട്ടാറുകളുടെ ശബ്ദവും ചേർന്ന് പശ്ചിമഘട്ടത്തിന്റെ ആത്മാവിനെ ഉണർത്തുന്നു. “ദക്ഷിണേന്ത്യയുടെ ചിറാപ്പുഞ്ചി” എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ആഗുംബെയിൽ നിന്ന് കവളെ ദുർഗെയിലേക്കുള്ള യാത്ര ആരംഭിക്കുമ്പോൾ, ഒരു വിനോദസഞ്ചാരിയല്ല, പ്രകൃതിയുടെയും ചരിത്രത്തിന്റെയും വിദ്യാർത്ഥിയായാണ് ഓരോ യാത്രികനും മാറുന്നത്.ആഗുംബെയെ പിന്നിലാക്കി വാഹനം മലഞ്ചെരിവുകളിലൂടെ നീങ്ങുന്നു. വളഞ്ഞുപുളഞ്ഞ റോഡിന്റെ ഇരുവശവും നൂറ്റാണ്ടുകൾ പഴക്കമുള്ള നിത്യഹരിത വനങ്ങൾ പച്ചപ്പിന്റെ കൊട്ടാരം തീർത്തിരിക്കുന്നു. ഇടയ്ക്കിടെ മൂടൽമഞ്ഞ് റോഡിലേക്കിറങ്ങി യാത്രയെ ഒരു സ്വപ്നദൃശ്യമാക്കി മാറ്റുന്നു. ഈ മഴക്കാടുകൾ ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും സമ്പന്നമായ ജൈവവൈവിധ്യ മേഖലകളിലൊന്നാണ്. വൻമരങ്ങളെ ചുറ്റിപ്പിടിച്ച വള്ളിച്ചെടികളും മരക്കൊമ്പുകളിൽ വളരുന്ന ഓർക്കിഡുകളും ഫേണുകളും ലൈക്കണുകളും പ്രകൃതിയുടെ സൂക്ഷ്മ ശിൽപ്പങ്ങളായി കണ്ണിൽ പതിക്കുന്നു.
യാത്രാമധ്യേ കാട് പല രഹസ്യങ്ങളും പതുക്കെ തുറന്നുകാട്ടുന്നു. ഒരു കൊമ്പിൽ നിന്ന് മറ്റൊന്നിലേക്ക് ചാടുന്ന മലബാർ വമ്പൻ അണ്ണാൻ, ഇലകൾക്കിടയിലൂടെ ഒളിച്ചുനോക്കുന്ന കുരങ്ങുകൾ, ആകാശത്ത് വട്ടമിട്ട് പറക്കുന്ന കഴുകൻ, മഴക്കാടിന്റെ ഇരുണ്ട അടിത്തട്ടിൽ രാജവെമ്പാലയുടെ സാന്നിധ്യം ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്ന മുന്നറിയിപ്പ് ബോർഡുകൾ—ഇതെല്ലാം ഈ വനത്തിന്റെ ജീവൽസ്പന്ദനങ്ങളാണ്. കടുവയും പുലിയും കാട്ടുപോത്തും സാംബാർ മാനുകളും അനേകം അപൂർവ പക്ഷികളും ഉഭയജീവികളും ഈ വനരാജ്യത്തിന്റെ നിശ്ശബ്ദ നിവാസികളാണത്രെ. നമുക്ക് അതിനെയൊന്നും കാണാനുള്ള ഭാഗ്യമുണ്ടായില്ലെന്നു മാത്രം !
കുറച്ചുനേരം പിന്നിട്ടപ്പോൾ മലമുകളിലിരുന്ന് കാവൽ നിൽക്കുന്ന ഒരു രാജാവിനെപ്പോലെ കവളെ ദുർഗെ പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.

കാറ്റിന്റെ കൈപിടിച്ച് കവളെ ദുർഗെയിലേക്ക്
പ്രഭാതമഞ്ഞ് മരക്കൊമ്പുകളെ തലോടിനിന്ന നേരം. കാടിന്റെ കവാടത്തിൽ വാഹനം നിർത്തി. ഇവിടെ നിന്നും ദുർഘട പാതയിലൂടെ മൂന്ന് കിലോമീറ്ററോളം നടക്കണം. മുകളിൽ വാഷ് റൂം സൗകര്യമില്ലാത്തതു കൊണ്ട് ഇവിടെ വെച്ചു തന്നെ ആവശ്യമുള്ളവർ ഉപയോഗിക്കണം. കുടിക്കാനുള്ള വെള്ളവും ലഘു ഭക്ഷണവും കരുതണം .ഗൈഡിന്റെ നിർദേശം എല്ലാവരും . കൃത്യമായി പാലിച്ചു.മല കയറി ഇറങ്ങാൻ
ചുരുങ്ങിയത് രണ്ടര മണിക്കൂർ എങ്കിലും വേണം. സമുദ്ര നിരപ്പിൽ നിന്ന് 5000 അടി ഉയരത്തിലാണ് കോട്ട.
മുന്നിൽ തുറന്നുകിടന്നത് ഒരു പാതയായിരുന്നില്ല; കാലത്തിന്റെ കൈയൊപ്പ് പതിഞ്ഞ ഒരു വനവഴിയായിരുന്നു. നനഞ്ഞ മണ്ണിന്റെ ഗന്ധവും പക്ഷികളുടെ സംഗീതവും ചേർന്ന് യാത്രയുടെ ആദ്യഗാനം പാടി.
പടിപടിയായി ഉയരം കീഴടക്കുമ്പോൾ ഓരോ വളവും ഓരോ വിസ്മയമായി മാറി. നൂറ്റാണ്ടുകൾക്ക് മുമ്പ് കുതിരക്കുളമ്പുകളുടെ മുഴക്കം കേട്ടിരിക്കാവുന്ന കൽപ്പാതകൾ ഇന്ന് യാത്രികരുടെ കാൽച്ചുവടുകളെ സ്നേഹത്തോടെ സ്വീകരിക്കുന്നു. വേരുകൾ പാറകളെ ആലിംഗനം ചെയ്തിരിക്കുന്നു; വള്ളികൾ പഴയ മതിലുകളെ പുതപ്പുപോലെ മൂടിയിരിക്കുന്നു. പ്രകൃതി തന്റെ പച്ചനിറമുള്ള വിരലുകൾകൊണ്ട് ചരിത്രത്തിന്റെ മുറിവുകളെ മായ്ച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നും.
കയറും തോറും ശ്വാസത്തിന്റെ താളം മാറുന്നു; പക്ഷേ ക്ഷീണത്തെ മറികടക്കുന്ന ആവേശമാണ് മനസ്സിൽ. ഇടയ്ക്കിടെ തുറന്നുകാണുന്ന താഴ് വരകൾ മേഘങ്ങളുടെ നിഴലിൽ നിറംമാറുന്നു. വനത്തിന്റെ നിശ്ശബ്ദതയെ ഇടയ്ക്കൊന്ന് മയിൽവിളിയോ മലബാർ വമ്പൻ അണ്ണാന്റെ ചാട്ടമോ ഭേദിക്കുന്നു.
ഒടുവിൽ കോട്ടയുടെ ആദ്യ കവാടം പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. രാജ പ്രതാപത്തിന്റെ തിരു ശേഷിപ്പെന്നോണം കാലത്തിന്റെ രഥ ചക്രങ്ങൾക്ക് കീഴെ എന്നോ തകർന്നടിഞ്ഞ അവശിഷ്ടങ്ങൾ. ശത്രുസേനയെ തടഞ്ഞുനിർത്തിയ ആ വാതിലുകൾ ഇന്ന് ചരിത്രത്തിന്റെ നിശ്ശബ്ദ കാവൽക്കാരായി നിലകൊള്ളുന്നു. കരിങ്കൽ മതിലുകളിൽ കാലത്തിന്റെ പാടുകൾ വ്യക്തമാണ്. തകർന്ന ബുരുജുകളും കാവൽമാടങ്ങളും മനുഷ്യസാമ്രാജ്യങ്ങളുടെ അനശ്വരതയെക്കുറിച്ചുള്ള മിഥ്യാധാരണയെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു.
കോട്ടയ്ക്കുള്ളിലൂടെ നടക്കുമ്പോൾ പഴയ ക്ഷേത്രങ്ങളുടെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ കണ്ടു. പതിനഞ്ചോളം ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ലക്ഷ്മി നാരായണ ക്ഷേത്രം, നാലാം കാശി വിശ്വനാഥ ക്ഷേത്രം , ശിഖരേശ്വര ക്ഷേത്രം എന്നിവ മാത്രമാണ് വലിയ കേടു പാടുകളില്ലാതെ അവശേഷിക്കുന്നത്. കരിങ്കൽ ചുവരുകളിൽ ആയുധമേന്തിയ ഭടന്മാർ, സൂര്യ ചന്ദ്രന്മാർ , ആനകൾ , കുതിരകൾ, പക്ഷി മൃഗാദികൾ എന്നിവ മനോഹരമായി കൊത്തി വെച്ചിട്ടുണ്ട്. ജലസംഭരണിക്കുളങ്ങളും ധാന്യപ്പുരകളുടെ അടയാളങ്ങളും കാണാം. മഴവെള്ളം സംഭരിക്കാൻ നിർമ്മിച്ചിരുന്ന കൽക്കുളങ്ങൾ അന്നത്തെ ശില്പശാസ്ത്രത്തിന്റെയും ദീർഘവീക്ഷണത്തിന്റെയും തെളിവുകളാണ്. സൈനികർ വിശ്രമിച്ചിരുന്ന മുറികളും ആയുധങ്ങൾ സൂക്ഷിച്ചിരുന്ന ഭാഗങ്ങളും ഇന്ന് ശൂന്യമായിരിക്കാം; പക്ഷേ അവയുടെ ചുവരുകളിൽ ഇന്നും ധൈര്യത്തിന്റെ പ്രതിധ്വനി മുഴങ്ങുന്നുവെന്ന് തോന്നും. കോട്ട സമുച്ചയത്തിന്റെ മധ്യഭാഗത്ത് നിന്ന് പടിഞ്ഞാറോട്ട് തലയുയർത്തി നിൽകുന്ന മുഖമണ്ഡപത്തിലെ നന്ദി മണ്ഡപവും ഗർഭ ഗൃഹമുള്ള ശിഖരേശ്വ ക്ഷേത്രവും ശ്രദ്ധേയമായി തോന്നി. ചെറുതും വലുതുമായ ഏഴു കുളങ്ങൾ ആണ് മറ്റൊരാകർഷണം. അതിവിശാലവും നിരന്നതുമായ അടിത്തറയിലാണ്കൊട്ടാര സമുച്ചയം പണിതീർത്തതെന്ന് കാണാം. നിറയെ കൽത്തൂണുകളാണ്. കാല പ്രവാഹത്തിൽ പലതും കടപുഴകി വീണിട്ടുണ്ട്.

രാജസദസ്സ് സമ്മേളിക്കുന്നമണ്ഡത്തിൽ നൃത്ത ചുവടുകൾ വെച്ചും അന്താരാഷ്ട്ര യോഗാ ദിനത്തിൽ യോഗാഭ്യാസം നടത്തിയും യാത്രയെ ആഘോഷമാക്കുകയാണ് യാത്രികർ. ഇതിന് ചുറ്റുമായി നിരവധി മുറികളുടെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ കാണാം. പൂജാമുറിയും അടുക്കളയും വെള്ളം ഒഴുകിയെത്തുന്ന കല്ലു പാകിയ കുളിമുറിയും ശൗചാലയവും കണ്ടാൽ ആധുനിക എഞ്ചിനീയറിംഗ് വിദ്യ പോലും പിന്നിലാകും.
ഏഴ് തട്ടുകളിലായി സ്ഥി തിചെയ്യുന്ന ഈ മലക്കോട്ടയുടെ സ്ഥാനതിരഞ്ഞെടുപ്പ് തന്നെ അതിന്റെ ആദ്യ പ്രതിരോധ സംവിധാനമായിരുന്നു. കുത്തനെയുള്ള പാറകളും ഇടുങ്ങിയ പ്രവേശനപാതകളും ശത്രുവിനെ ക്ഷീണിപ്പിച്ച ശേഷമേ കോട്ടയിലെത്താൻ അനുവദിച്ചിരുന്നുള്ളൂ.
മുകളിലേക്ക് കയറുമ്പോൾ ഒന്നിലധികം കവാടങ്ങൾ കാണാം. ഓരോ കവാടവും വളഞ്ഞ രീതിയിൽ നിർമ്മിച്ചതിനാൽ ആക്രമണസേനയ്ക്ക് നേരിട്ട് അകത്തുകയറാൻ സാധിക്കില്ലായിരുന്നു. മഴവെള്ളം വർഷം മുഴുവൻ ലഭ്യമാക്കാൻ കോട്ടയ്ക്കുള്ളിൽ നിർമ്മിച്ചിരുന്ന കൽക്കുളങ്ങളും ജലസംഭരണികളും ദീർഘകാല ഉപരോധങ്ങളെ അതിജീവിക്കാൻ സൈന്യത്തെ സഹായിച്ച സാങ്കേതിക മികവിന്റെ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്. ധാന്യപ്പുരകൾ, ആയുധശേഖരങ്ങൾ, സൈനികരുടെ താമസസ്ഥലങ്ങൾ എന്നിവയൊക്കെ കോട്ടയുടെ സ്വയംപര്യാപ്തത ഉറപ്പാക്കിയിരുന്നു.
മല്ല രാജാക്കന്മാരാണ് കാടിന് നടുവിൽ ചരിത്ര ചാതുരിയും വാസ്തു വിസ്മയവും കവിതകൾ തീർക്കുന്ന ഈ കോട്ട പണി കഴിപ്പിച്ചത്.
ഭുവന ഗിരി ദുർഗെ എന്നായിരുന്നു ആദ്യ പേര്. ബെലാഗുട്ടി രാജാവായ ചെയുവ രംഗപ്പയാണ് പതിനാലാം നൂറ്റാണ്ടിൽ നവീകരിച്ചത്.
പതിനാറാം നൂറ്റാണ്ടിൽ കെളാടി രാജവംശത്തിലെ ഹിരിയ വെങ്കട്ട നാഗപ്പ ഏഴ് സൈനിക താവളം നിർമ്മിക്കുകയും ഭുവന ഗിരി എന്ന് നാമകരണം ചെയ്യുകയുമുണ്ടായി. 1763 ൽ സുൽത്താൻ ഹൈദരാലി അധികാരം പിടിച്ചെടുത്ത ശേഷമാണ് കവളെ ദുർഗ്ഗ എന്ന പേരി പേരിലറിയപ്പെടുന്നത്. കാവലു ദരാരു എന്ന പേരിൽ ഒരു സംഘം സൈനികരെ ഹൈദരാലി കോട്ടയുടെ സംരക്ഷകരായി നിയോഗിച്ചുവെന്നും അങ്ങനെയാണ് കവളെ ദുർഗെ എന്ന പേര് ലഭിച്ചതെന്നും ഐതിഹ്യമുണ്ട്. ഹൈദരാലി ടിപ്പു സുൽത്താന് അധികാരം കൈമാറി.1882 വരെ ഇത് താലൂക്ക് ആസ്ഥാനമായിരുന്നു. പിന്നീട് തൃത്ത രാജപൂരിലേക്ക് (തീർഥ ഹള്ളി,)മാറ്റുകയായിരുന്നു

പതിനാറാം നൂറ്റാണ്ടുമുതൽ പതിനെട്ടാം നൂറ്റാണ്ടുവരെ പശ്ചിമഘട്ടത്തിലും മലനാട് മേഖലയിലും ശക്തമായ ഭരണസംവിധാനം സ്ഥാപിച്ച കെളാടി നായക്കർ ഈ കോട്ടയെ അതിർത്തി സംരക്ഷണത്തിനും സൈനിക നിരീക്ഷണത്തിനും പ്രധാന കേന്ദ്രമായി ഉപയോഗിച്ചു. പ്രകൃതിദത്തമായ ഉയരവും വനങ്ങളുടെ സംരക്ഷണവും പ്രയോജനപ്പെടുത്തി അവർ കോട്ടയെ ഏറെ ശക്തിപ്പെടുത്തി. പശ്ചിമഘട്ടത്തിലൂടെ കടന്നുപോകുന്ന വ്യാപാരപാതകളെ നിരീക്ഷിക്കാനും ശത്രുക്കളുടെ നീക്കങ്ങൾ മുൻകൂട്ടി മനസ്സിലാക്കാനുമുള്ള മികച്ച കേന്ദ്രമായിരുന്നു ഇത്.
കാലക്രമേണ ഈ കോട്ട നിരവധി സൈനിക ഏറ്റുമുട്ടലുകൾക്കും ആക്രമണങ്ങൾക്കും സാക്ഷിയായി. പ്രദേശിക അധികാരമത്സരങ്ങൾക്കിടയിലും പിന്നീട് ദക്ഷിണേന്ത്യയിൽ സ്വാധീനം വ്യാപിപ്പിച്ചിരുന്ന ശക്തികളുമായുള്ള സംഘർഷങ്ങളിലും കവളെ ദുർഗെ ലക്ഷ്യസ്ഥാനമായി. പതിനെട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിൽ രാഷ്ട്രീയ സാഹചര്യങ്ങൾ മാറിയതോടെ കെളാടി ഭരണത്തിന്റെ ശക്തി ക്ഷയിക്കുകയും, തുടർന്ന് മൈസൂർ ഭരണകൂടത്തിന്റെ വ്യാപനകാലത്തും പിന്നീട് ബ്രിട്ടീഷ് സ്വാധീനം ശക്തമായതോടെയും കോട്ടയുടെ സൈനികപ്രാധാന്യം ക്രമേണ കുറഞ്ഞു. നേരിട്ടുള്ള യുദ്ധങ്ങളേക്കാൾ അധികാരമാറ്റങ്ങളും ഭരണപരമായ വ്യതിയാനങ്ങളുമാണ് ഒടുവിൽ കോട്ടയെ നിശ്ശബ്ദമായ ചരിത്രസ്മാരകമാക്കി മാറ്റിയത്. പുരാവസ്തു വകുപ്പിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ നടന്ന പര്യവേക്ഷണത്തിലൂടെയാണ് കോട്ടയുടെ നൂറ്റാണ്ടുകളുടെ ചരിത്രം വെളിച്ചം കണ്ടത്. വലിയ ടൂറിസം സാധ്യതയുളള കോട്ടയിലെത്തുന യാത്രികരെ ഇന്ന് സ്വീകരിക്കുന്നത് വാക്കുകൾക്കതീതമായ ഒരു ദൃശ്യവിരുന്ന് മാത്രമാണ്. പച്ചപ്പിന്റെ അനന്തസമുദ്രം പോലെ പശ്ചിമഘട്ടം കണ്ണെത്താദൂരത്തോളം വിരിഞ്ഞുകിടക്കുന്നു. മഴമേഘങ്ങൾ താഴ് വരകളെ തലോടി നീങ്ങുമ്പോൾ പ്രകൃതി ഓരോ നിമിഷവും പുതിയൊരു ചിത്രം വരയ്ക്കുന്നു. അസ്തമയസൂര്യന്റെ സ്വർണകിരണങ്ങൾ തകർന്ന കോട്ടമതിലുകളിൽ പതിക്കുമ്പോൾ അവ വെറും കല്ലുകളല്ല, ചരിത്രത്തിന്റെ തിളങ്ങുന്ന ഓർമകളായി മാറുന്നു.
മടങ്ങിയിറങ്ങുമ്പോൾ മനസ്സിലാകുന്നത് ഒരു വലിയ സത്യമാണ്—കവളെ ദുർഗെ ഒരു പഴയ കോട്ട മാത്രമല്ല. പ്രകൃതിയെയും മനുഷ്യബുദ്ധിയെയും സൈനികശാസ്ത്രത്തെയും ഒരുമിച്ച് ചേർത്ത ഒരു മഹത്തായ പൈതൃകമാണ്. ആഗുംബെയിലെ മഴത്തുള്ളികളിൽ ആരംഭിച്ച യാത്ര കവളെ ദുർഗെയുടെ കൽമതിലുകളിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല; ചരിത്രത്തോടുള്ള ആദരവായും പശ്ചിമഘട്ടത്തോടുള്ള സ്നേഹമായും അത് യാത്രികന്റെ മനസ്സിൽ ദീർഘകാലം ജീവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കും.
കോട്ടയുടെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന ഭാഗത്തെത്തുമ്പോൾ ഭൂമി തന്നെ ഒരു വിശാല ചിത്രശാലയായി മാറുന്നു. പച്ചപ്പിന്റെ അനന്തസമുദ്രം പോലെ കാടുകൾ പരന്നുകിടക്കുന്നു. ദൂരെയായി വെള്ളിനൂൽപോലെ വളഞ്ഞൊഴുകുന്ന നദികൾ. മഴമേഘങ്ങൾ മലമുകളെ തഴുകി കടന്നുപോകുമ്പോൾ താഴ് വരകളിൽ വെളിച്ചവും നിഴലും ചേർന്ന് വരയ്ക്കുന്ന ചിത്രങ്ങൾ ഓരോ നിമിഷവും പുതുമയാർന്നതാണ്.
സൂര്യാസ്തമയസമയത്ത് ആകാശം ഓറഞ്ചും ചുവപ്പും സ്വർണനിറവും പൂശിയ ഒരു മഹാചിത്രമായി മാറും പോലും. അസ്തമയസൂര്യന്റെ അവസാന കിരണങ്ങൾ കോട്ടമതിലുകളിൽ വീഴുമ്പോൾ അവ വെറും കല്ലുകളല്ല, ചരിത്രത്തിന്റെ സ്വർണതാളുകളാണെന്ന് തോന്നുമത്രെ. കാറ്റ് അന്നത്തെ യോദ്ധാക്കളുടെ വീരഗാഥകൾ പതുക്കെ ചെവിയിൽ ചൊല്ലുന്നതുപോലെ അനുഭവപ്പെടും.
മടങ്ങിയിറങ്ങുമ്പോൾ മനസ്സിൽ ഒരേയൊരു ചിന്ത മാത്രം ബാക്കി—കോട്ടകൾ വെറും കല്ലുകൊണ്ടുള്ള നിർമ്മിതികളല്ല; ഒരു ജനതയുടെ ഓർമ്മകളും സ്വപ്നങ്ങളും പോരാട്ടങ്ങളും ചേർന്ന ജീവനുള്ള ചരിത്രഗ്രന്ഥങ്ങളാണ്. കവളെ ദുർഗെ ആ ഗ്രന്ഥത്തിലെ അതിമനോഹരമായ ഒരു അധ്യായമാണ്. അവിടേക്കുള്ള ഓരോ ചുവടും പ്രകൃതിയോടുള്ള പ്രണയവും ചരിത്രത്തോടുള്ള ആദരവും ഒരുപോലെ ആഴപ്പെടുത്തുന്ന അപൂർവ യാത്രാനുഭവമായി ജീവിതത്തിൽ എന്നും നിലനിൽക്കും.
തുടരും…..
നാളെ കുന്ദാദ്രി ഹിൽസ്